محمدعلی جمالزاده نویسنده و مترجم ایرانی است که لقب «پدر داستان کوتاه ایرانی» را بهحق، بر گردن دارد. او داستان فارسی را با اصول و قواعد داستان اروپایی ترکیب کرد و از طنز بینظیر خود نیز به آن افزود تا آثاری ماندگار مانند «فارسی شکر است» بیافریند. «یکی بود، یکی نبود» و «سروته یه کرباس» از مشهورترین کتابهای جمالزاده هستند.
محمدعلی جمالزاده را همراه با صادق هدایت و بزرگ علوی سه بنیانگذار اصلی ادبیات داستانی معاصر فارسی می دانند. داستان کوتاه «فارسی شکر است» را که در کتاب یکی بود یکی نبود او چاپ شده است، عموماً به عنوان نخستین داستان کوتاه فارسی به شیوهٔ غربی میشمارند.
این داستان پس از هزار سال از نثرنویسی فارسی نقطه عطفی برای آن به شمار میرفت. به علاوه، مقدمهٔ جمالزاده بر کتاب یکی بود یکی نبود سند ادبی مهم و در واقع بیانیه نثر معاصر فارسی است. در این مقدمه جمالزاده مواکداً بیان می کند که کاربرد ادبیات مدرن نخست بازتاب فرهنگ عامه و سپس انعکاس مسائل و واقعیتهای اجتماعی است.
جمالزاده با انتشار اولین مجموعه داستان کوتاهش، یعنی یکی بود یکی نبود، به شهرت رسید. این مجموعه، که شامل یک دیباچه و شش داستان کوتاه است، به نظر بسیاری از منتقدان، مهمترین اثر جمالزاده است که او را به عنوان نویسندهای پیشگام در میان داستاننویسان معاصر شناسانده است.
جمالزاده نسبت به مسائل زنان بی تفاوت نبوده و در جای جای نوشته هایش درباره آنان اظهار نظر کرده است. در “صحرای محشر” درباره جنس زن می نویسد: «افسوس وقتی که پای جنس زن به میان می آید، چشمها کور و گوشها کر و عقل بیچاره ابتر می گردد. زن مانند همه چیزهای خوب و نازنین این دنیا گلی است که خارهای گزنده دارد و شرابی است که خمارش دود از نهاد برمی آورد.»
اگر بخواهیم از میان آثار داستانی جمالزاده از یک اثر سخن بگوییم، بیشک آن « یکی بود و یکی نبود » است. اهمیت ویژهی این کتاب در آن است که جامعهی ادبی ایران و خوانندگان فارسیزبان، اولین بار توسط این مجموعه با اسلوبِ داستاننویسی اروپایی آشنا شدند؛ بنابراین باید این کتاب را اولین مجموعهی داستان کوتاه فارسی و سرآغاز داستاننویسی نوین در ادبیات معاصر دانست.گرچه داستانهای او با نمونههای اروپایی و اصول داستاننویسیِ نو تطابق نعلبهنعل نداشته و نقدهایی به کارش وارد است؛ اما این کاستیها را باید به پای پیشگامی او گذاشت. داستانهای کوتاه او مقدمهای بود برای ظهور شکل دقیقتر و تکنیکیتر این نوعِ داستانی در دهههای سی و چهل.
